# Max Havelaar, Chapter 9

Max Havelaar · Multatuli · The Novel

Source: https://1732studios.com/books/havelaar/hoofdstuk-9. Data: https://1732studios.com/books/havelaar/hoofdstuk-9.json. Audio: https://audio.1732studios.com/havelaar/<line id>.m4a.


Duclari, die aan Verbrugge kwam vragen of hy al dan niet dacht thuis te zyn voor 't middagmaal, werd meegenoodigd aan-tafel, en wanneer de lezer gesteld is op wat afwisseling in myn vertelling, wordt hy naar 't volgend hoofdstuk verwezen, waarin ik meedeel wat er zoo-al gesproken werd by dat maal.  
Duclari, who had come to ask Verbrugge whether or not he thought he would be home for dinner, was invited along to the table; and if the reader cares for a little variety in my telling, he is referred to the next chapter, in which I set down some of what was said over that meal.
> Indirect yes/no question 'of' + te-infinitive: 'of' introduces an indirect question (verb-final 'dacht'); 'al dan niet' = 'whether or not'; 'dacht ... te zyn' is denken + te-infinitive ('thought he would be home').
> Worden-passive in past and present: 'werd meegenoodigd' is the past process passive ('was invited along'), 'wordt ... verwezen' the present ('is referred'). 'meenoodigen' is separable, prefix reattached in the participle.

NEGENDE HOOFDSTUK Ik gaf er veel voor, met juistheid te weten, lezer, hoe lang ik nu een heldin in de lucht zou kunnen laten zweven, voor ge, by de beschryving van een kasteel, myn boek moedeloos uit de hand zoudt leggen, zonder te wachten tot het mensch op den grond kwam?  
NINTH CHAPTER. I would give a great deal, reader, to know with precision just how long I could keep a heroine hovering in the air before you, at the description of a castle, laid my book down in despair without waiting for the creature to reach the ground?
> Stacked verb cluster: zou + kunnen + laten + zweven: An indirect question ('hoe lang ... zou kunnen laten zweven') ends in a four-verb cluster: conditional zou + modal kunnen + causative laten + the bare infinitive 'zweven'. A tour-de-force of Dutch verb-final stacking.
> voor-clause + conditional 'zoudt' + separable verb: 'voor' (before) subordinates; 'zoudt leggen' is the conditional with the archaic -t on 'zoudt' (with ge). 'uit de hand leggen' has the prefix-like phrase land at the end.

Als ik in myn verhaal zulk een luchtsprong noodig had, zou ik voorzichtigheidshalve nog altyd een eerste verdieping kiezen als uitgangspunt van haar sprong, en een kasteel waarvan weinig te zeggen viel.  
If I ever needed such a leap in my story, I would, out of caution, still always choose a first floor as the starting point of her jump, and a castle about which there was little to say.
> Conditional sentence: als-clause + zou + infinitive: The 'als' clause (verb-final 'had') sets the condition; the main clause uses 'zou ... kiezen' for the hypothetical result. 'voorzichtigheidshalve' = 'out of caution', a -halve adverb.
> Pronominal relative 'waarvan' + te-infinitive: 'waarvan' (= 'of which') is the relative pronominal adverb; 'weinig te zeggen viel' = 'there was little to say' ('vallen te' + infinitive, an impersonal 'be to be' idiom).

Wees echter voorloopig gerust: Havelaars huis had geen verdieping, en de heldin van myn boek--goede hemel, de lieve trouwe anspruchlose Tine, een heldin!--is nooit uit een venster gesprongen.  
But set your mind at ease for now: Havelaar's house had no upper floor, and the heroine of my book—good heavens, the dear, faithful, anspruchlose Tine, a heroine!—never once jumped out of a window.
> Irregular imperative 'Wees' (be): 'Wees' is the irregular imperative of 'zijn' (to be), 'be at ease for now'. The bare-stem command opens the address to the reader.
> Genitive -s on a proper name: 'Havelaars huis' = 'Havelaar's house', the productive -s genitive on a name (no apostrophe in Dutch). 'geen verdieping' negates the indefinite noun.
> Perfect with zijn + single negative 'nooit': 'is ... gesprongen' is the perfect of the motion verb springen, which takes 'zijn'; 'nooit' carries the only negation in the clause.

Toen ik 't vorig hoofdstuk sloot met een aanwyzing op wat afwisseling in het volgende, was dit eigenlyk meer een oratorische kunstgreep, en om een slot te maken dat goed "knipte" dan wel omdat ik inderdaad meende dat het volgend hoofdstuk alleen "ter afwisseling" waarde hebben zou.  
When I closed the previous chapter with a hint of some variety in the next, this was really more an oratorical trick, a way of making an ending that "snapped" shut nicely, than because I genuinely believed the next chapter would have value only "for the sake of variety."
> Toen-clause (narrative past) forces main-clause V2: 'Toen' (when, in the past) opens a verb-final subclause ('sloot', strong imperfect of sluiten); when it leads the sentence, the main verb 'was' inverts to second position.

Een schryver is ydel als ... een man.  
A writer is as vain as ... a man.
> Comparison of equality 'als': 'ydel als een man' (= 'as vain as a man') uses 'als' for equal comparison. 'schryver' and 'ydel' show y-spelling (schrijver, ijdel).

Spreek kwaad van zyn moeder of van de kleur zyner haren, zeg dat hy een amsterdamsch accent heeft--wat nooit een Amsterdammer toestemt--wellicht vergeeft hy u die dingen. Maar ... roer nooit aan de buitenzy van 't kleinste onderdeel eener byzaak van iets dat er lag naast zyn geschryf ... want dàt vergeeft hy u niet!  
Speak ill of his mother or of the color of his hair, tell him he has an Amsterdam accent—which no Amsterdammer ever admits—and perhaps he will forgive you these things. But ... never lay a finger on the outermost edge of the smallest detail of some side matter that lay next to his writing ... for that he will not forgive you!
> Chain of imperatives: 'Spreek', 'zeg', 'roer ... aan' are all bare-stem imperatives addressed to the reader. 'roer nooit aan' is separable 'aanroeren' with the prefix at the end, and 'nooit' as the single negation.
> Genitive 'zyner' and 'eener': 'zyner haren' (of his hair) and 'eener byzaak' (of a side-matter) are the old inflected feminine/plural genitives — heavy period forms for modern 'van zijn haren' / 'van een bijzaak'.

Als ge dus myn boek niet schoon vindt, en ge mocht my ontmoeten, houd u dan alsof wy elkander niet kenden.  
So if you do not find my book beautiful, and you should happen to meet me, behave as though we did not know each other.
> Reflexive imperative + 'alsof' + reciprocal 'elkander': 'houd u' is an imperative with the reflexive 'u' ('behave'); 'alsof' (as if) takes a verb-final clause with past 'kenden'; 'elkander' is the older 'each other' (modern 'elkaar').

Neen, zelfs zulk een hoofdstuk "ter afwisseling" komt me door het vergrootglas myner schryvers-ydelheid, hoogst belangryk en zelfs onmisbaar voor, en als ge het oversloegt, en daarna niet naar behooren waart ingenomen met myn boek, zou ik niet aarzelen u dat overslaan te verwyten als oorzaak dat ge myn boek niet kondet beoordeelen, want dat ge juist het essentieele niet gelezen hadt. Zóó zou ik--want ik ben man en schryver--elk hoofdstuk voor essentieel houden, dat gy hadt overgeslagen met onvergeeflyke lezerslichtzinnigheid.  
No, even such a chapter "for the sake of variety" appears to me, through the magnifying glass of my writerly vanity, supremely important and even indispensable; and if you skipped it, and afterward were not duly taken with my book, I would not hesitate to blame that skipping as the reason you could not judge my book, for you had failed to read precisely the essential part. Thus would I—being a man and a writer—hold every chapter to be essential that you had passed over with unforgivable readerly frivolity.
> Separable 'voorkomen' (to seem) splits wide: 'komt ... voor' is the separable verb 'voorkomen' meaning 'to seem/appear to someone'; the prefix 'voor' lands far to the right, after the long predicate.
> Conditional zou + te-infinitive idiom: 'zou ... niet aarzelen ... te verwyten' = 'would not hesitate to blame'; aarzelen governs a te-infinitive, and 'iemand iets verwijten' takes a double object. 'overslaan' is nominalised here.
> gij + pluperfect of separable 'overslaan': 'gy' is the literary 'you'; 'hadt overgeslagen' is the pluperfect (archaic -t on 'hadt') of separable 'overslaan' (to skip), prefix reattached in the participle.

Ik verbeeld me dat uwe vrouw vraagt: "is er nogal wat aan dat boek?" En ge zegt by-voorbeeld--horribile auditu voor my--met de woordenrykheid die eigen is aan gehuwde mannen:  
I imagine your wife asking: "Is there much to that book?" And you say, for instance—horribile auditu to me—with the verbosity that comes naturally to married men:
> Reflexive 'zich verbeelden' + possessive 'uwe': 'verbeeld me' is the reflexive verb 'zich verbeelden' (to imagine); 'uwe vrouw' uses the inflected possessive 'uwe' (your), the period form of 'uw'.

--Hm ... zóó ... ik weet nog niet.  
—Hm ... well ... I don't know yet.

Welnu, barbaar, lees verder! Het belangryke staat juist voor de deur.  
Well then, barbarian, read on! The important part is right at the door.
> Vocative + imperative: 'barbaar' is a vocative addressed to the reader, followed by the bare-stem imperative 'lees verder' (read on). 'staat ... voor de deur' is the idiom 'to be right at hand'.

En met een bevende lip staar ik u aan, en meet de dikte van de omgeslagen bladen, en ik zoek op uw gelaat naar den weerschyn van 't hoofdstuk "dat zoo mooi is ... Neen, zeg ik, hy is er nog niet.  
And with a trembling lip I stare at you, and measure the thickness of the turned pages, and I search your face for some reflection of the chapter "that is so beautiful" ... No, I say, he is not there yet.
> Separable 'aanstaren' + fronted-phrase V2: Fronting 'met een bevende lip' forces V2 'staar ik'; the separable prefix 'aan' of 'aanstaren' (to stare at) drops to the end. 'bevende' is a present participle used attributively.

Straks zal hy op springen, in vervoering iets omhelzen, zyn vrouw misschien. Maar ge leest verder.  
In a moment he will leap up, embrace something in his rapture, his wife perhaps. But you read on.
> Future zullen + separable 'opspringen': 'zal ... op springen' is the future; the separable verb 'opspringen' (to leap up) is shown with prefix split off. Fronting 'Straks' forces V2.

Het "mooie hoofdstuk" moet voorby wezen, dunkt me. Ge zyt in 't minst niet opgesprongen, hebt niets omhelsd.  
The "beautiful chapter" must be past by now, it seems to me. You have not sprung up in the least, you have embraced nothing.
> Modal moeten (epistemic) + impersonal 'dunkt me': 'moet voorby wezen' is epistemic moeten ('must be past'); 'dunkt me' = 'it seems to me', an impersonal verb with a dative 'me'. 'wezen' is the older infinitive of zijn.
> Perfect with gij + 'in 't minst niet' / 'niets': 'Ge zyt ... opgesprongen' is the perfect of separable 'opspringen' (with zijn); 'hebt niets omhelsd' uses the single negative 'niets'. 'in 't minst niet' = 'not in the least'.

En al dunner wordt de bundel bladen onder uw rechterduim, en al schraler wordt myn hoop op die omhelzing ... ja, waarachtig, ik had zelfs staat-gemaakt op een traan!  
And ever thinner grows the wad of pages under your right thumb, and ever leaner grows my hope for that embrace ... yes, truly, I had even counted on a tear!
> Correlative 'al ... wordt' (ever more) + V2: Fronting 'al dunner' / 'al schraler' ('ever thinner / leaner') forces V2 'wordt'; 'worden' here is the process verb 'to grow/become'. A parallel rhetorical build.

En ge hebt den roman uitgelezen tot "waar ze elkaar krygen" toe, en ge zegt--een andere vorm, van welsprekendheid in den echtestaat--geeuwend:  
And you have read the novel through to where "they get each other," and you say—another form of eloquence in the married state—with a yawn:
> Perfect of separable 'uitlezen' + present participle: 'hebt ... uitgelezen' is the perfect of 'uitlezen' (to finish reading); 'geeuwend' is the present participle of geeuwen used adverbially ('with a yawn'). 'in den echtestaat' keeps the dative -en.

--Zóó ... zóó! 't Is een boek dat ... hm!  
—Well ... well! It is a book that ... hm!

Och, ze schryven zoo véél tegenwoordig! Maar weet ge dan niet, ondier, tyger, Europeaan, lezer, weet ge dan niet dat ge daar een uur hebt doorgebracht met byten op myn geest als op een tandenstoker?  
Ah, they write so much these days! But do you not know then, you brute, you tiger, you European, you reader, do you not know that you have just spent an hour there gnawing at my mind as at a toothpick?
> gij + dat-clause + perfect of separable 'doorbrengen': 'weet ge ... niet' is a rhetorical question with literary 'ge'; the 'dat' clause is verb-final with 'hebt doorgebracht' (perfect of separable 'doorbrengen', to spend time). 'byten op' = 'gnawing at'.

Met knagen en kauwen op vleesch en been van uw geslacht?  
Chewing and crunching on the flesh and bone of your own kind?

Menscheneter, daarin stak myn ziel, myn ziel die ge hebt vermaald als eens gegeten gras! 't Was myn hart dat ge daar hebt opgeslikt als een versnapering! Want in dat boek had ik dat hart en die ziel neergelegd, en er vielen zooveel tranen op dat handschrift, en myn bloed week weg uit de âren naarmate ik voortschreef, en ik gaf u dat alles, en dat kocht ge voor weinige stuivers ... en ge zegt: hm!  
Cannibal, my soul was lodged in there, my soul that you have ground up like once-eaten grass! It was my heart that you gulped down there like a little treat! For into that book I had laid that heart and that soul, and so many tears fell on that manuscript, and my blood drained from my veins as I wrote on, and I gave you all of it, and that you bought for a few pennies ... and you say: hm!
> Relative 'die' + perfect with gij: 'die' relativises 'myn ziel'; 'hebt vermaald' is the perfect of vermalen (to grind up) with literary 'ge'. 'eens gegeten gras' uses the participle 'gegeten' attributively ('once-eaten grass').
> Existential 'er' + strong imperfect 'vielen': 'er vielen ... tranen' uses existential 'er' with an indefinite plural subject ('so many tears fell'); 'vielen' is the strong imperfect of vallen. 'myn bloed week weg' has separable 'wegwijken'.

De lezer begrypt dat ik hier niet spreek van myn boek.  
The reader understands that I am not speaking here of my own book.

Zoodat ik maar zeggen wil, om met Abraham Blankaart te spreken ...  
So that all I mean to say, to put it with Abraham Blankaart ...
> Purpose clause om ... te: 'om ... te spreken' frames a purpose ('to put it, to speak with...'). The set phrase 'om zo te zeggen' belongs to the same construction.

--Wie is dat, Abraham Blankaart? vroeg Louise Rosemeyer, en Frits vertelde het haar, wat me groot genoegen deed, want dit gaf my gelegenheid eens optestaan en, voor dien avend althans, een eind te maken aan de voorlezing.  
—Who is that, Abraham Blankaart? asked Louise Rosemeyer, and Frits told her, which gave me great pleasure, for it gave me the chance to get up for once and, for that evening at least, to bring the reading to an end.
> te-infinitive of separable 'opstaan': 'gelegenheid ... optestaan' (= 'op te staan') is 'opportunity to get up', the te-infinitive of separable 'opstaan' written joined in 1860 style. 'gaf' is the strong imperfect of geven.

Ge weet dat ik makelaar in koffi ben --Lauriergracht N° 37--en dat ik alles over heb voor myn vak.  
You know that I am a broker in coffee—Lauriergracht No. 37—and that I will do anything for my trade.
> dat-clause + separable 'overhebben': 'dat' sends the verb to the end; 'alles over heb' is the separable 'overhebben voor' (to be willing to give anything for). 'myn vak' = my trade.

Ieder zal dus kunnen nagaan, hoe weinig ik tevreden was met het werk van Stern.  
Anyone, then, will be able to gather how little satisfied I was with Stern's work.
> Indirect exclamative 'hoe ... was' (verb-final): 'hoe weinig ik tevreden was' is an embedded exclamative behaving like a subclause: the verb 'was' goes to the end. 'zal ... kunnen nagaan' stacks future + modal + separable infinitive.

Ik had op koffi gehoopt, en hy gaf ons ... ja, de hemel weet, wàt!  
I had hoped for coffee, and he gave us ... well, heaven knows what!
> Pluperfect + fixed preposition 'hopen op': 'had ... gehoopt' is the pluperfect (imperfect of hebben + participle); 'hopen op' takes the fixed preposition 'op' ('hoped for'). 'koffi' is period spelling.

Met zyn opstel heeft hy ons al drie kransavenden beziggehouden, en, wat het ergste is, de Rosemeyers vinden het mooi.  
With his essay he has already kept us busy for three reading-circle evenings, and, what is worst of all, the Rosemeyers find it beautiful.
> Perfect + V2 inversion + separable 'bezighouden': Fronting 'Met zyn opstel' forces V2 'heeft hy'; 'beziggehouden' is the perfect of separable 'bezighouden' (to keep occupied). 'kransavenden' is a compound (krans + avond).

Zoo zeggen ze, ten-minste.  
So they say, at least.

Als ik een aanmerking maak, beroept hy zich op Louise. "Háár goedkeuring, zegt hy, weegt hem zwaarder dan alle koffi van de wereld, en bovendien: "als 't hart me gloeit ... enz.--Zie deze tirade op bladzy zooveel, of liever, zie ze niet.--Daar sta ik dan, en weet niet wat te doen!  
Whenever I raise an objection, he appeals to Louise. "Her approval," he says, "weighs more with him than all the coffee in the world," and besides: "when my heart glows ..." etc.—See this tirade on page so-and-so, or rather, do not see it.—And there I stand, not knowing what to do!
> Reflexive 'zich beroepen op' + V2: 'zich beroepen op' (to appeal to) is reflexive; fronting the 'Als ik...' clause forces V2 'beroept hy'. 'Háár goedkeuring ... weegt hem zwaarder' uses the comparative 'zwaarder'.
> Elliptical 'wat te doen' (what to do): 'wat te doen' = 'what to do', an elliptical te-infinitive without a finite verb. 'Daar sta ik dan' fronts 'Daar' for V2.

Dat pak van Sjaalman is een waar Trojaansch paard.  
That parcel of Sjaalman's is a veritable Trojan horse.

Ook Frits wordt er door bedorven.  
Frits, too, is being spoiled by it.
> Worden-passive + split pronominal 'er ... door': 'wordt ... bedorven' is the process passive ('is being spoiled'); 'er ... door' is the pronominal adverb 'by it', split around the middle field. Fronting 'Ook Frits' forces V2.

Hy heeft, naar ik bemerk, Stern geholpen, want die Abraham Blankaart is veel te hollandsch voor een Duitscher.  
He has, so far as I can tell, helped Stern, for that Abraham Blankaart is far too Dutch for a German.
> Coordinating 'want' (no verb-final) + comparison: 'want' (for/because) is a coordinating conjunction: unlike 'omdat', it leaves the word order of a main clause, so 'is' stays in second position. 'veel te hollandsch' = 'far too Dutch'.

Beiden zyn ze zoo pedant, dat ik waarlyk met de zaak verlegen word.  
Both of them are so pedantic that I am genuinely at a loss with the whole business.
> Result clause 'zoo ... dat' (verb-final): 'zoo pedant, dat ...' sets up a result clause where 'dat' sends 'word' to the end. 'verlegen worden met' = 'to be at a loss with'.

Het ergste is, dat ik met Gaafzuiger een overeenkomst heb aangegaan voor het uitgeven van een boek dat over de koffiveilingen moet handelen--heel Nederland wacht er op--en daar gaat me nu die Stern een heel anderen weg uit! Gister zeide hy: "wees gerust, alle wegen leiden naar Rome.  
The worst of it is that I have entered into an agreement with Gaafzuiger for the publication of a book that is supposed to deal with the coffee auctions—all the Netherlands is waiting for it—and now this Stern goes off with me down quite another road! Yesterday he said: "set your mind at ease, all roads lead to Rome.
> Relative 'dat' + modal moeten (verb-final): 'dat' relativises the neuter 'boek'; the subclause ends with 'moet handelen' (modal + bare infinitive). 'koffiveilingen' is a compound (koffi + veiling).

Wacht nu eerst het slot van de inleiding af--is dat alles nog maar inleiding --ik beloof u--hy zeide eigenlyk: "ik verspreek u"--dat ten-slotte de zaak zal neerkomen op koffi, koffi, op niets dan koffi!  
Just wait for the end of the introduction"—is all of this still only introduction—"I promise you"—he actually said "I mispromise you"—"that in the end the matter will come down to coffee, coffee, to nothing but coffee!
> Imperative of separable 'afwachten': 'Wacht ... af' is the imperative of separable 'afwachten' (to await), prefix at the end. 'ik beloof u ... ik verspreke u' plays on the prefix: 'verspreken' = to misspeak/promise wrongly.

Denk aan Horatius, ging hy voort, heeft niet hy reeds gezegd: omne tulit punctum, qui miscuit ... koffi met wat anders? Handelt gyzelf niet even zoo, als ge suiker en melk in uw kopje doet?"  
Think of Horace," he went on, "did he not already say: omne tulit punctum, qui miscuit ... coffee with something else? Do you not do exactly the same yourself when you put sugar and milk in your cup?"
> Emphatic 'gyzelf' + V2 question + 'even zoo ... als': 'gyzelf' is the emphatic literary 'you-yourself'; the yes/no question inverts to V2 'Handelt'. 'even zoo ... als' = 'exactly the same as'. 'doet' in the als-clause goes verb-final.

En dan moet ik zwygen.  
And then I have to keep silent.

Niet omdat hy gelyk heeft, maar omdat ik aan de firma Last & Co verplicht ben zorgtedragen dat de oude Stern niet vervalle in Busselinck & Waterman, die hem slecht zouden bedienen omdat het knoeiers zyn. By u, lezer, stort ik myn hart uit, en opdat ge na het lezen van Stern's geschryf--heb ge 't werkelyk gelezen?--uwen toorn niet zoudt uitstorten over een onschuldig hoofd want ik vraag u, wie zal een makelaar nemen, die hem voor menscheneter uitscheldt?--hecht ik er aan, dat ge overtuigd zyt van myn onschuld.  
Not because he is right, but because I am bound, on behalf of the firm of Last & Co, to see to it that old Stern does not slip away to Busselinck & Waterman, who would serve him badly because they are bunglers. To you, reader, I pour out my heart, and so that you, after reading Stern's writing—have you really read it?—should not pour out your wrath upon an innocent head, for I ask you, who will employ a broker who calls him a cannibal?—I am anxious that you should be convinced of my innocence.
> omdat + verplicht zijn + te-infinitive + dat-clause: 'omdat' subordinates ('verplicht ben' verb-final); 'verplicht zijn te' governs 'zorg te dragen' (joined 'zorgtedragen'), which itself opens a 'dat' clause ('dat de oude Stern niet vervalle'). 'vervalle' is an old subjunctive.
> Relative 'die' + conditional zouden + omdat: 'die' relativises 'Busselinck & Waterman'; 'zouden bedienen' is the conditional, and 'omdat het knoeiers zyn' a verb-final reason clause. 'het ... zyn' uses impersonal 'het' before a plural predicate.

Ik kan toch dien Stern niet uit de firma van myn boek dringen, nu de zaken eenmaal zóóver zyn dat Louise Rosemeyer, als ze uit de kerk komt--de jongens schynen haar optewachten--vraagt of hy wat vroeg komen zal dien avend, om toch recht veel van Max en Tine voortelezen?  
I cannot, after all, push this Stern out of the firm of my book, now that things have once gone so far that Louise Rosemeyer, when she comes out of church—the boys seem to wait for her—asks whether he will come a little early that evening, to read out plenty of Max and Tine?
> Modal kunnen + 'niet' + accusative 'dien': 'kan ... niet ... dringen' is modal kunnen with the bare infinitive at the end and 'niet' negating it; 'dien Stern' uses the old accusative 'dien' (this Stern). 'uit ... dringen' = to push out.
> als-clause + indirect question with 'of': 'als ze uit de kerk komt' is a verb-final time clause; 'vraagt of hy ... komen zal' embeds an indirect yes/no question ('of'), verb-final on the future cluster 'komen zal'.

Maar omdat ge het boek hebt gekocht of gehuurd in 't vertrouwen op den deftigen titel die wat degelyks belooft, erken ik uw aanspraken op wat goeds voor uw geld, en daarom schryf ikzelf nu eens weer een paar hoofdstukken.  
But because you bought or borrowed the book trusting in the dignified title that promises something solid, I acknowledge your claim to something good for your money, and that is why I myself am once again writing a couple of chapters.
> Dative 'den' + relative 'die' + partitive -s: 'op den deftigen titel' keeps the dative case remnant on article and adjective; 'die ... belooft' relativises it (verb-final). 'wat degelyks' takes the partitive -s ('something solid').
> V2 inversion 'schryf ik' + emphatic 'ikzelf': Fronting 'daarom' forces V2 'schryf ikzelf'; 'ikzelf' is the emphatic 'I myself'. The present tense carries present resolve ('I am now writing').

Ge zyt niet in den krans van de Rosemeyers, lezer, en dus gelukkiger dan ik die alles moet aanhooren.  
You are not in the Rosemeyers' reading circle, reader, and therefore happier than I, who must listen to it all.
> Comparative 'gelukkiger dan' + relative 'die': 'gelukkiger dan ik' uses the comparative with 'dan'; 'die alles moet aanhooren' relativises 'ik' (verb-final modal + separable 'aanhooren', to have to listen to it all).

U staat het vry, de hoofdstukken overteslaan, die naar duitsche opgewondenheid rieken, en u alleen bezig te houden met wat geschreven is door my, die een deftig man ben, en makelaar in koffi.  
You are free to skip the chapters that reek of German exaltation, and to occupy yourself only with what is written by me, who am a respectable man, and a broker in coffee.
> Impersonal idiom 'het staat u vrij' + te-infinitive: 'het staat u vrij ... te' = 'you are free to...', an impersonal construction with dummy 'het' and dative 'u'; it governs 'overteslaan' (= over te slaan), the te-infinitive of separable 'overslaan'.
> Relative 'die' + fixed preposition 'rieken naar': 'die ... rieken' relativises 'hoofdstukken' (verb-final 'rieken', to smell); 'rieken naar' takes the fixed preposition 'naar' ('reek of'). 'duitsche' shows adjective -e and lowercase nationality.

Met bevreemding heb ik uit Stern's geschryf vernomen--en uit Sjaalman's pak heeft hy me aangetoond dat het waar was--dat er in die afdeeling Lebak geen koffi wordt geplant.  
With astonishment I learned from Stern's writing—and from Sjaalman's parcel he showed me that it was true—that in that district of Lebak no coffee is grown.
> Perfect + V2 inversion after fronted phrase: Fronting 'Met bevreemding' forces V2 'heb ik'; 'vernomen' is the participle of vernemen (to learn) held to the end. 'geschryf' = 'geschrijf', y-spelled.
> dat-clause + impersonal worden-passive + er + geen: 'dat' is verb-final; 'er ... geen koffi wordt geplant' is an impersonal process passive ('no coffee is grown') with existential 'er' and 'geen' negating the indefinite noun.

Dit is zeer verkeerd, en ik zal myn moeite ruim beloond achten, als de Regeering door myn boek op die fout wordt opmerkzaam gemaakt.  
This is very wrong, and I shall consider my trouble amply rewarded if the Government is, through my book, made aware of this fault.
> Future zullen + object-complement 'beloond achten': 'zal ... achten' is the future; 'myn moeite ruim beloond achten' = 'consider my trouble amply rewarded' (achten + object + predicate participle). The 'als' clause is verb-final.
> Worden-passive of separable 'opmerkzaam maken': 'wordt opmerkzaam gemaakt' is the process passive ('is made aware'); 'iemand op iets opmerkzaam maken' is the idiom, here verb-final after 'als'.

Uit de papieren van Sjaalman zou blyken, dat de grond in die streken voor de koffikultuur niet geschikt is. Maar hierin ligt volstrekt geen verschooning, en ik beweer dat men zich schuldig maakt aan onvergeeflyk plichtverzuim omtrent Nederland in 't algemeen en de koffimakelaars in 't byzonder, ja omtrent de javanen zelf, door niet, òf dien grond te veranderen--de Javaan heeft toch niets anders te doen--òf, als men meent dit niet te kunnen, de menschen die dáár wonen, te zenden naar andere streken waar de grond wèl goed is voor koffi.  
From Sjaalman's papers it would appear that the soil in those regions is unsuited to coffee cultivation. But in this there lies no excuse whatsoever, and I maintain that one is guilty of unforgivable neglect of duty toward the Netherlands in general and toward coffee-brokers in particular, indeed toward the Javanese themselves, by failing either to alter that soil—the Javanese has nothing else to do anyway—or, if one thinks this cannot be done, to send the people who live there off to other regions where the soil is indeed good for coffee.
> Conditional zou + final verb: "zou blyken" is the conditional (zou + infinitive blijken), here softening a claim drawn from documents: 'it would appear that'. The following dat-clause is subordinate, so its verb 'is' falls to the end.
> Reflexive zich + impersonal men: 'men' is the impersonal 'one', and the 3rd-person reflexive 'zich' pairs with it: zich schuldig maken = 'to make oneself guilty'. Reflexive zich never changes form for number.
> Period spelling: koffi: Modern Dutch spells it 'koffie'; the 1860 text drops the final -e. The compounds koffikultuur ('coffee cultivation') and koffimakelaars ('coffee-brokers') glue nouns together, as Dutch routinely does.
> Period spelling -lyk and te-infinitive: The suffix -lyk (modern -lijk, e.g. onvergeeflijk 'unforgivable') shows the 1860 habit of writing y for ij. 'door niet ... te veranderen' uses 'door + te-infinitive' to express the means: 'by failing to alter'.

Ik zeg nooit iets wat ik niet goed overwogen heb, en durf beweren dat ik hier met kennis van zaken spreek, daar ik over dit stuk rypelyk heb nagedacht, vooral sedert het hooren der preek van dominee Wawelaar in den bidstond voor 't bekeeren der heidenen.  
I never say anything I have not thought over thoroughly, and I venture to assert that I speak here with knowledge of the matter, since I have reflected ripely on this subject, especially since hearing the sermon of the Reverend Wawelaar at the prayer meeting for the conversion of the heathen.
> Relative wat + perfect tense: After the indefinite 'iets' the relative pronoun is 'wat', not 'dat': 'something that...'. The relative clause is subordinate, so the perfect 'heb ... overwogen' lands its participle at the end.
> Causal daar + verb-final: 'daar' here is an archaic/literary subordinating conjunction meaning 'since, because' (modern: omdat/aangezien). It pushes the finite verb to the clause end: 'daar ik ... heb nagedacht'.
> rijpelijk — 'ripely', maturely: Period spelling for 'rijpelijk', literally 'ripely', i.e. thoroughly, at length. 'rijp' (ripe) extended to thought is itself archaic and faintly pompous — fitting Droogstoppel's self-importance.
> Genitive der after a verbal noun: 'der preek' and 'der heidenen' are the frozen feminine/plural genitive 'der' ('of the'), governed by the nominalized infinitives het hooren / het bekeeren. Modern Dutch would say 'het horen van de preek'.

Dat was woensdag avend.  
That was Wednesday evening.
> avend / avond — 'evening': Period spelling of 'avond'. Multatuli writes it 'avend' throughout this chapter. Note Dutch lowercases weekday names (woensdag = Wednesday).

Ge moet weten, lezer, dat ik myn plichten als vader stipt vervul, en dat de zedelyke opleiding myner kinderen me zeer na aan het hart ligt.  
You must know, reader, that I fulfill my duties as a father punctiliously, and that the moral upbringing of my children lies very near my heart.
> Archaic pronoun ge + modal: 'ge' (and stressed 'gij') is the literary/solemn 'you' of 1860, where modern Dutch uses je/jij or u. The modal 'moet' sends the main verb 'weten' to the end as a bare infinitive.
> Possessive genitive myner: 'myner kinderen' is the inflected genitive of the possessive 'mijn': 'of my children'. This -er ending on a possessive is a case remnant; modern Dutch says 'de opvoeding van mijn kinderen'.
> Idiom: na aan het hart liggen: 'iets ligt me na aan het hart' = 'something lies very close to my heart', i.e. I care deeply about it. The dative 'me' marks the person affected.

Daar nu Frits sedert eenigen tyd in toon en manieren iets heeft aangenomen, dat me niet bevalt--'t komt alles uit dat verwenschte pak!--heb ik hem eens goed onder-handen genomen, en gezegd: "Frits, ik ben niet over je tevreden!  
Now since Frits has for some time taken on something in his tone and manners that I do not like—it all comes from that wretched parcel!—I took him well in hand and said: "Frits, I am not pleased with you!
> Fronted clause forces inversion: The long 'Daar nu Frits...' clause occupies first position, so the main clause inverts to verb-first: 'heb ik hem...'. This is verb-second order counting the whole subordinate clause as element one.
> Separable verb aannemen in the perfect: 'aannemen' (to take on/adopt) is separable. In the perfect its participle is 'aangenomen', with the prefix 'aan-' welded back on around 'ge-'.
> Idiom: onder handen nemen: 'iemand onder handen nemen' = to take someone in hand, to give them a stern talking-to. 'dat verwenschte pak' (that wretched parcel) is the bundle of Sjaalman's papers driving the whole book.

Ik heb je altyd het goede voorgehouden, en toch wyk je van den rechten weg af. Je bent pedant en lastig, en maakt verzen, en je hebt Betsy Rosemeyer een zoen gegeven.  
I have always held up to you what is good, and yet you stray from the right path. You are pedant and troublesome, and you make verses, and you have given Betsy Rosemeyer a kiss.
> Separable afwijken + V2: The separable verb 'afwijken' (to deviate) splits: finite 'wyk' stays in second position, prefix 'af' goes to the end — 'wyk je ... af'. 'den rechten weg' keeps the old masculine accusative -n on article and adjective.
> Perfect with hebben: 'je hebt Betsy Rosemeyer een zoen gegeven' is a perfect tense: present of 'hebben' plus the participle 'gegeven' at the end. 'een zoen geven' = to give a kiss.

De vreeze des Heeren is 't beginsel van alle wysheid, je moet dus de Rosemeyers niet zoenen, en niet zoo pedant wezen. Zedeloosheid brengt ten verderve, jongen.  
The fear of the Lord is the beginning of all wisdom, so you must not kiss the Rosemeyers, and not be so pedantic. Immorality brings one to ruin, my boy.
> Genitive des — 'of the Lord': 'des Heeren' is the frozen masculine/neuter genitive 'des' plus the genitive -(e)n on the noun: 'of the Lord'. This Statenbijbel phrasing is pure case-remnant grammar, kept for biblical solemnity.
> Modal moet + negation niet: The modal 'moet' governs the bare infinitives 'zoenen' and 'wezen' (an archaic infinitive of 'zijn'). 'niet' negates the verbs; with no indefinite noun object, niet — not geen — is correct.
> ten verderve brengen — to bring to ruin: 'ten verderve' is a fossilized dative phrase ('to-the ruin'); the dative -e on 'verderf' survives only in such set expressions. brengen/leiden ten verderve = lead to perdition.

Lees in de Schrift, en let eens op dien Sjaalman. Hy heeft de wegen van den Heer verlaten: nu is hy arm, en woont op een klein kamertje ... ziedaar de gevolgen van onzedelykheid en slecht gedrag!  
Read in the Scriptures, and just look at that Sjaalman. He has forsaken the ways of the Lord: now he is poor, and lives in a little garret ... there you have the consequences of immorality and bad conduct!
> Imperatives with bare stem: 'Lees' and 'let ... op' are imperatives, the bare verb stem giving a command. 'let op' is separable, so the prefix 'op' trails to the end. 'dien' is the old accusative of 'die'.
> Perfect tense, participle final: Present of 'hebben' + participle 'verlaten' frames the perfect; the participle closes the clause. Note 'verlaten' is a strong verb whose participle has no ge- (the unstressed inseparable prefix ver- blocks it, as do be-, ont-, er-, her-, ge-).
> Diminutive kamertje: 'kamertje' is the diminutive of 'kamer' (room) — a little room, a garret — and like all -je/-tje diminutives it is neuter (het kamertje). Here it underscores Sjaalman's poverty.

Hy heeft verkeerde artikels in de Indépendance geschreven en de Aglaia laten vallen.  
He has written wrongheaded articles in the Indépendance and let the Aglaia drop.
> Causative laten + bare infinitive: 'de Aglaia laten vallen' = 'let the Aglaia drop'. The causative 'laten' takes a bare infinitive 'vallen'; in this perfect the whole 'laten vallen' sits at the end (a so-called infinitivus pro participio).

Zoo gaat het, als men wys is in zyn eigen oogen. Hy weet nu niet eens hoe laat het is, en zyn jongetje heeft maar een half broekjen aan.  
That is how it goes, when a man is wise in his own eyes. He does not even know now what time it is, and his little boy has only half a pair of trousers on.
> Fronted Zoo + V2; subordinate als: Fronting 'Zoo' triggers inversion 'gaat het'. The 'als'-clause is subordinate, so its verb 'is' goes last: 'als men wys is'. 'het gaat zoo' = that is how it goes.
> Diminutives jongetje / broekjen: Two diminutives: 'jongetje' (little boy) and 'broekjen' (little pair of trousers, period -jen for -je). Both are neuter. 'heeft ... aan' is separable aanhebben, 'to have on / be wearing'.
> Idiom: wijs in eigen ogen: A biblical idiom (Proverbs): 'wijs in zijn eigen ogen' = wise in his own eyes, i.e. self-conceited. Droogstoppel quotes Scripture to condemn the very man he envies.

Bedenk dat je lichaam een tempel Gods is, en dat je vader altyd hard heeft moeten werken voor den kost--'t is de waarheid!--sla dus 't oog naar boven, en tracht optegroeien tot een fatsoenlyk makelaar, als ik naar Driebergen ga.  
Remember that your body is a temple of God, and that your father has always had to work hard for his bread—it is the truth!—so lift your eyes upward, and try to grow up into a respectable broker, when I go off to Driebergen.
> Modal in the perfect (double infinitive): 'heeft moeten werken' stacks the perfect of the modal 'moeten' with the main verb: literally 'has had-to work'. The modal appears as an infinitive 'moeten', not a participle — the infinitivus pro participio rule.
> te-infinitive written as one word: 'optegroeien' = op-te-groeien, the separable verb 'opgroeien' (to grow up) with 'te' inserted; 1860 spelling joins all three. 'trachten' governs a te-infinitive: 'try to grow up'.
> voor de kost werken — to work for a living: 'de kost' = (one's) keep, livelihood; 'voor den kost werken' = to work for one's bread. 'den' is the old masculine accusative article.

En let toch op al de menschen die niet hooren willen naar goeden raad, die godsdienst en zedelykheid met voeten trappen, en spiegel je aan die menschen.  
And do take note of all the people who will not listen to good advice, who trample religion and morality underfoot, and take warning from those people.
> Relative die + modal at clause end: 'die' relativizes the de-word 'menschen' (people). Inside this subordinate clause the modal 'willen' and its infinitive 'hooren' cluster at the end: 'die niet hooren willen'.
> Idiom: met voeten treden/trappen: 'iets met voeten trappen' = to trample something underfoot, i.e. to despise or violate it utterly. Here religion and morality are 'trampled underfoot'.
> Reflexive imperative zich spiegelen: 'zich spiegelen aan' = to take warning/example from; the imperative keeps the reflexive 'je'. 'die menschen' uses the demonstrative 'die' for a de-word plural.

En stel je niet gelyk met Stern, wiens vader zoo ryk is, en die altyd geld genoeg zal hebben, al wil hy geen makelaar worden, en al doet hy nu-en-dan eens wat verkeerds.  
And do not set yourself on a level with Stern, whose father is so rich, and who will always have money enough, even though he does not want to become a broker, and even though he does something wrong now and then.
> Reflexive separable zich gelijkstellen: 'zich gelijkstellen met' = to put oneself on a level with; reflexive 'je' plus the separating prefix 'gelyk'. The negative imperative inserts 'niet' before it.
> Future with zullen in a relative clause: 'zal hebben' is the future: 'zullen' + infinitive 'hebben', here at the end of the 'die'-relative clause. 'geld genoeg' = enough money (genoeg follows the noun).
> Concessive al + inversion: 'al wil hy...' = 'even though he wants...'; concessive 'al' fronts and triggers inversion (verb before subject). 'geen makelaar' uses geen, because 'makelaar' is an indefinite noun being negated.

Bedenk toch dat al het kwade gestraft wordt: zie maar weer dien Sjaalman die geen winterjas heeft, en er uitziet als een komediespeler.  
Remember, after all, that all wickedness is punished: just look again at that Sjaalman who has no winter coat, and looks like a play-actor.
> worden-passive (process passive): 'gestraft wordt' = 'is (being) punished': the worden-passive, 'worden' + past participle 'gestraft'. In this subordinate dat-clause the verb cluster sits at the end.
> Demonstrative dien + separable eruitzien: 'dien' is the old accusative of demonstrative 'die'. 'er uitziet als' is separable 'eruitzien' (to look like); 'er' here is part of the fixed verb. geen winterjas: negating an indefinite noun.
> komediespeler — play-actor: Literally 'comedy-player', i.e. an actor — a compound and, from the pious Droogstoppel, an insult implying frivolity and disrepute.

Luister toch goed in de kerk, en zit daar niet zoo heen-en-weer te draaien op je bank, alsof 't je verveelde, jongen, want ... wat moet God daarvan denken? De kerk is Zyn heiligdom, zie je?  
Do listen properly in church, and do not sit there fidgeting back and forth on your pew, as if it bored you, my boy, for ... what must God think of that? The church is His sanctuary, you see?
> zitten te + infinitive; alsof + past subjunctive: 'zit ... te draaien' is the aspectual 'zitten te + infinitive' (to sit fidgeting). 'alsof 't je verveelde' uses 'alsof' (as if) with a past-tense verb at clause end, the irrealis 'as if it bored you'.
> Possessive Zyn; tag 'zie je?': 'Zyn' (period spelling of 'zijn') = His. The capital is reverent (God's). 'zie je?' is a conversational tag, 'you see?', with inverted present-tense 'zie je'.

En wacht geen jonge meisjes op als 't uit is, want dit neemt de stichting weg. Maak ook Marie niet aan 't lachen, als ik by 't ontbyt uit de Schrift lees.  
And do not wait outside for young girls when the service is over, for that undoes the edification. And do not set Marie laughing either, when I read from the Scriptures at breakfast.
> Separable opwachten; subordinate als: Negative imperative of separable 'opwachten' (to wait for / lie in wait for): 'wacht ... op'. The 'als'-clause is subordinate so 'is' goes last. ''t is uit' = the service is over.
> Idiom: aan het lachen maken: 'iemand aan het lachen maken' = to set someone laughing. The negative imperative wraps the object 'Marie' before 'aan 't lachen'. ''t' is the clitic 'het'.

Dat komt in een fatsoenlyk huishouden niet te-pas. Ook heb je poppetjes geteekend op 't legblad van Bastiaans, toen de man weer niet binnen was--omdat hy telkens de jicht heeft--dat houdt de menschen op 't kantoor van hun werk, en er staat in Gods Woord dat zulke dwaasheden ten-verderve leiden.  
That is not seemly in a respectable household. You have also drawn little figures on Bastiaans's blotting-pad, when the man was once again not in—because he keeps getting the gout—and that keeps the people at the office from their work, and it stands in God's Word that such foolishness leads to ruin.
> Separable te pas komen: 'te pas komen' = to be fitting/proper. With 'niet' it means 'is not seemly'. 'Dat' is the subject in first position and 'komt' follows in V2 — standard subject-verb order, not inversion. 1860 hyphenates 'te-pas'.
> Perfect + subordinate toen: 'heb je ... geteekend' is the perfect (geteekend = period spelling of 'getekend'). 'toen' (when, in the past) is subordinating, so 'was' moves to the end of its clause.
> dat-clause, verb final; archaic zulk: Subordinating 'dat' sends 'leiden' to the end. 'zulke' (such) is a literary/emphatic determiner. 'ten-verderve leiden' = lead to ruin, the same fossilized dative as in s52.
> legblad, poppetjes, jicht: 'legblad' = blotting-pad (a desk pad); 'poppetjes' = little figures/doodles (diminutive of pop); 'de jicht' = the gout. These domestic-office details color the comedy.

Die Sjaalman deed ook verkeerde dingen toen hy jong was: hy heeft als kind op de Westermarkt een Griek geslagen ... nu is hy lui, pedant en ziekelyk, ziedaar!  
That Sjaalman did wrong things too when he was young: as a child he struck a Greek on the Westermarkt ... now he is lazy, pedant, and sickly, there you have it!
> Simple past (imperfect) of doen + zijn: 'deed' is the strong past of 'doen', 'was' the past of 'zijn' — the narrative imperfect. The subordinate 'toen'-clause again drives 'was' to the end.
> Perfect: heeft + geslagen: Perfect of strong 'slaan' (to strike), participle 'geslagen', closing the clause. The mock-grave list 'lui, pedant en ziekelyk' caps the slander.

Maak dus niet zoo altyd grappen met Stern, jongen: zyn vader is ryk, moet je denken. Houd je alsof je 't niet zag, als hy gezichten trekt tegen den boekhouder.  
So do not always be playing jokes on Stern, my boy: his father is rich, you must bear that in mind. Behave as though you did not see it, when he pulls faces at the bookkeeper.
> Modal moeten as a softening tag: 'moet je denken' = 'you must consider', a parenthetical modal phrase with inversion. Modals like moeten take a bare infinitive — here implicit/elided.
> Reflexive zich houden; alsof + irrealis: 'zich houden alsof' = to act as if; reflexive 'je' plus 'alsof' clause with past-tense 'zag' at the end signalling the unreal: 'as though you did not see it'.
> Idiom: gezichten trekken: 'gezichten trekken' = to pull faces, make grimaces. 'tegen den boekhouder' = at the bookkeeper, with the old accusative 'den'.

En als hy buiten 't kantoor met verzen bezig is, zeg hem dan zoo-eens, dat hy 't hier by ons zoo goed heeft, en dat Marie pantoffels voor hem heeft geborduurd met echte floszy.  
And when he is busy with verses outside the office, just say to him casually that he has things so good here with us, and that Marie has embroidered slippers for him with real floss-silk.
> Subordinate als + then-clause inversion: The fronted 'als'-clause (verb-final 'is') is element one, so the main clause inverts with the resumptive 'dan': 'zeg hem dan'. 'bezig zijn met' = to be busy with.
> dat-clause with perfect at the end: Subordinating 'dat' sends the verb cluster 'heeft ... geborduurd' to the end. 'borduren' is a weak verb, participle 'geborduurd' with -d.
> floszy and pantoffels: 'floszy' (modern flossij/floszijde) = floss-silk, fine embroidery silk; 'pantoffels' = slippers. The embroidered slippers are a homely emblem of how well Stern is treated 'here with us'.

Vraag hem--zoo-eens uit jezelf, weetje?--of hy gelooft dat zyn vader by Busselinck & Waterman gaan zal, en zeg hem dat het knoeiers zyn.  
Ask him—just casually, off your own bat, you know?—whether he thinks his father will go to Busselinck & Waterman, and tell him they are bunglers.
> Indirect question of + future zullen: 'of' opens an indirect yes/no question ('whether'), verb-final. Inside the nested 'dat'-clause the future 'gaan zal' (zullen + infinitive) closes the clause — verbs piling up at the right edge.
> knoeiers — bunglers: 'knoeier' = a bungler, botcher (from 'knoeien', to mess about / do shoddy work). Busselinck & Waterman are Droogstoppel's despised rival brokerage; he never tires of calling them knoeiers.

Zieje, dat is men zyn naaste schuldig--zoo breng je hem op den goeden weg, meen ik--en ... al dat verzenmaken is gekheid.  
You see, that is what one owes one's neighbor—that way you set him on the right road, I mean—and ... all this verse-making is foolishness.
> Dative idiom: iemand iets schuldig zijn: 'iemand iets schuldig zijn' = to owe someone something. Here 'men ... zyn naaste schuldig' = what one owes one's neighbour. 'zyn naaste' is the biblical 'one's neighbour'.
> Fronted zoo + V2; old accusative den: Fronting 'zoo' inverts to 'breng je'. 'op den goeden weg' keeps the masculine accusative -n on article 'den' and adjective 'goeden' — frozen case from 1860.

Wees toch braaf en gehoorzaam, Frits, en trek de meid niet aan de rokken, als ze thee brengt op 't kantoor, en maak me niet te-schande, want dan stort ze, en Paulus zegt dat nooit een zoon verdriet moet doen aan zyn vader.  
Do be good and obedient, Frits, and do not pull at the maid's skirts when she brings tea to the office, and do not put me to shame, for then she'll spill it, and Paul says that a son must never cause grief to his father.
> Imperative of zijn: wees: 'Wees' is the irregular imperative of 'zijn' (to be). 'toch' is a softening/urging particle, untranslatable but warm: 'do be good'.
> Coordinating want keeps V2: 'want' (for, because) is a coordinating conjunction: unlike 'omdat' it does NOT send the verb to the end. So 'dan stort ze' keeps normal main-clause order. 'storten' here = to spill.

Ik bezoek twintig jaar de beurs, en durf zeggen dat ik geacht ben by myn pilaar.  
I have frequented the Exchange for twenty years, and I venture to say that I am respected at my pillar.
> durven + bare infinitive; zijn-passive: 'durven' (to dare) takes a bare infinitive 'zeggen'. 'ik ben geacht' is a zijn-passive expressing a state: 'I am (held) respected'. The dat-clause is verb-final.

Hoor dus naar myn vermaningen, Frits, en wees braaf, en haal je hoed, en trek je jas aan, en ga mee naar den bidstond, dat zal je goed doen!"  
So heed my admonitions, Frits, and be good, and fetch your hat, and put on your coat, and come along to the prayer meeting, it will do you good!"
> Chain of imperatives: A string of bare-stem imperatives: Hoor, wees, haal, ga. Two are separable — 'trek je jas aan' (aantrekken, put on) and 'ga mee' (meegaan, come along) — so 'aan' and 'mee' fall to the end.
> Future zullen + dative 'je': 'zal ... doen' is the future (zullen + infinitive). 'je goed doen' = to do you good, with 'je' as dative beneficiary.

Zóó heb ik gesproken, en ik ben overtuigd dat ik indruk op hem gemaakt heb, vooral daar dominee Wawelaar tot onderwerp van zyn rede had gekozen: de liefde Gods, blykbaar uit Zyn toorn tegen ongeloovigen, naar aanleiding van Samuels berisping aan Saul: Sam.  
Thus I spoke, and I am convinced that I made an impression on him, all the more because the Reverend Wawelaar had chosen as the subject of his discourse: the love of God, manifest in His wrath against the unbelieving, taking his cue from Samuel's rebuke of Saul: Sam.
> Fronted Zóó forces inversion: Stressed 'Zóó' (thus) in first position triggers verb-second inversion 'heb ik'. The perfect 'heb ... gesproken' brackets the clause around the participle.
> Genitive Gods + adjective blijkbaar: 'de liefde Gods' uses the bare genitive -s on 'God' ('the love of God'), a frozen biblical construction. 'blykbaar uit' = evident/manifest from.

XV: 33b.  
XV: 33b.

By 't aanhooren van die predikatie, dacht ik gedurig hoe hemelsbreed toch het verschil is tusschen menschelyke en goddelyke wysheid.  
On hearing that sermon, I kept thinking how vast, after all, is the gulf between human and divine wisdom.
> Fronted prepositional phrase + inversion: The opening phrase 'By 't aanhooren van...' is element one, so the verb inverts: 'dacht ik'. 'dacht' is the strong past of 'denken'. ''t aanhooren' nominalizes the separable verb aanhooren.
> Indirect exclamation, verb-final: 'hoe ... is' is an embedded exclamatory clause, so 'is' goes to the end. 'tusschen' is period spelling of 'tussen' (between, with the sch- cluster).
> hemelsbreed — vast, sky-wide: 'hemelsbreed' literally 'heaven-wide', used for an enormous difference: 'hemelsbreed verschillen' = to differ vastly. A vivid compound adverb.

Ik zeide reeds dat er in het pak van Sjaalman, onder veel vodden, toch ook een en-ander was, dat in 't oog viel door degelykheid van redeneering. Maar, och, hoe weinig heeft toch zoo-iets te beduiden, als men 't vergelykt by een taal als van dominee Wawelaar!  
I have already said that in Sjaalman's parcel, amid much rubbish, there was also a thing or two that caught the eye by its soundness of reasoning. But, ah, how little such a thing signifies, after all, when one compares it with a language like that of the Reverend Wawelaar!
> Existential er + dat-clause: 'er ... was' is the existential 'er' construction ('there was'), and inside the dat-clause 'was' still moves rightward. 'een en ander' = a thing or two.
> Subordinate als, verb-final: 'als men ... vergelykt' is a subordinate clause with the verb at the end. 'vergelijken bij' (here period 'vergelykt by') = to compare with — note Dutch uses 'bij/by', not 'met', here.
> vodden and degelijkheid: 'vodden' = rags, trash, worthless scraps; 'degelykheid van redeneering' = soundness/solidity of reasoning. Droogstoppel grudgingly admits Sjaalman's papers have some merit amid the 'rubbish'.

En niet uit eigen kracht--want ik ken Wawelaar, en houd hem voor iemand die waarlyk niet hoog vliegt--neen, door de kracht die van boven komt.  
And not by his own strength—for I know Wawelaar, and take him for someone who truly does not fly very high—no, by the strength that comes from above.
> Idiom houden voor + relative die: 'iemand voor iets houden' = to take/regard someone as something. The relative 'die' opens a verb-final clause: 'die ... niet hoog vliegt'. 'niet hoog vliegen' = to be no genius.
> Relative die, common-gender antecedent: 'de kracht' is a de-word, so its relative pronoun is 'die'. The clause 'die van boven komt' (that comes from above) keeps its verb at the end.

Dit onderscheid bleek te duidelyker, omdat hy sommige punten aanroerde, die ook door Sjaalman behandeld waren, want ge hebt gezien dat er in zyn pak veel over javanen en andere heidenen voorkwam. Frits zegt dat de javanen geen heidenen zyn, maar ik noem ieder die een verkeerd geloof heeft, een heiden.  
This distinction came out all the more plainly because he touched on certain points that Sjaalman had also dealt with, for you have seen that in his parcel a great deal occurred about Javanese and other heathens. Frits says that the Javanese are not heathens, but I call anyone who holds a false faith a heathen.
> Comparative te + omdat-clause: 'te duidelyker' = all the more clearly (intensifying comparative with 'te'). 'omdat' is subordinating, so its verb 'aanroerde' (past of separable aanroeren) goes to the end.
> zijn-passive in the past (relative clause): 'behandeld waren' is a passive: imperfect of 'zijn' + participle. 'door Sjaalman' marks the agent ('by Sjaalman'). Inside the 'die'-relative clause the verbs cluster at the end.
> Archaic ge + er + dat-clause: 'ge hebt gezien' uses the literary 'ge'. The embedded clause has existential 'er' and verb-final 'voorkwam' (past of separable voorkomen, to occur/appear).

Want ik houd me aan Jezus Christus, en dien gekruist, en dit zal elk fatsoenlyk lezer ook wel doen. Zoowel omdat ik uit Wawelaars redevoering myn meening heb geput omtrent het ongeoorloofde der intrekking van de koffikultuur te Lebak, waarop ik straks zal terugkomen, als omdat ik als eerlyk man niet wil, dat de lezer volstrekt niets ontvange voor zyn geld, zal ik hier eenige brokstukken uit de preek meedeelen, die al byzonder treffend waren.  
For I hold to Jesus Christ, and Him crucified, and every respectable reader will surely do the same. Both because I drew my opinion from Wawelaar's discourse concerning the impermissibility of withdrawing coffee cultivation at Lebak, to which I shall return shortly, and because, as an honest man, I do not want the reader to receive nothing at all for his money, I shall set down here a few fragments from the sermon, which were quite particularly striking.
> Correlative zoowel ... als ...: 'zoowel ... als ...' = 'both ... and ...', a correlative pairing two subordinate 'omdat'-clauses, each verb-final, before the main clause 'zal ik hier ... meedeelen' finally inverts.
> Subjunctive ontvange: 'ontvange' (rather than 'ontvangt') is a present subjunctive after a verb of willing — formal/archaic. 'volstrekt niets' = absolutely nothing, a single clear negation.

Hy had kortelyk Gods liefde uit de aangehaalde tekstwoorden bewezen, en was al zeer spoedig overgegaan tot het punt, waarop 't hier eigenlyk aankwam, de bekeering namelyk van Javanen, Maleiers, en hoe al dat volk heeten moge.  
He had briefly demonstrated God's love from the quoted scriptural words, and had very soon passed on to the point that was really at issue here, namely the conversion of Javanese, Malays, and whatever else all that folk may be called.
> Pluperfect with had and was: 'had ... bewezen' and 'was ... overgegaan' are pluperfects (past behind the past): imperfect of hebben/zijn + participle. Motion/change verbs like 'overgaan' take 'zijn'.
> Subjunctive moge: 'moge' is the present subjunctive of 'mogen', a solemn/optative form ('whatever it may be called'). 'al dat volk' = all that people/folk, a collective singular.

Ziehier wat hy daarvan zeide: "Zóó, myn geliefden, was de heerlyke roeping van Israel--hy bedoelde het uitroeien der bewoners van Kanaän--en zóó is de roeping van Nederland!  
Here is what he said of it: "Thus, my beloved, was the glorious calling of Israel—he meant the extermination of the inhabitants of Canaan—and thus is the calling of the Netherlands!
> Fronted Zóó + inversion (oratory): The sermon opens with stressed 'Zóó' fronted, inverting to 'was de ... roeping'. The rhetorical parallel 'zóó is de roeping van Nederland' repeats the device — pulpit cadence.
> Nominalized separable verb + genitive der: 'het uitroeien' nominalizes separable 'uitroeien' (to exterminate); 'der bewoners' is the plural genitive 'der' ('of the inhabitants'). The grammar is calm; the content is genocide.

Neen, er zal niet gezegd worden dat het licht dat ons bestraalt, wordt weggezet onder de korenmaat, en niet ook dat wy gierig zyn in het meedeelen van het brood des eeuwigen levens!  
No, it shall not be said that the light that shines upon us is set under the bushel, nor that we are stingy in sharing out the bread of eternal life!
> Future passive: zal ... gezegd worden: 'zal ... gezegd worden' stacks the future (zullen) onto a worden-passive: 'it shall not be said'. Existential/impersonal 'er' fills the subject slot. The verbs all cluster at the right.
> Biblical idiom: onder de korenmaat: 'het licht onder de korenmaat zetten' = to hide one's light under the bushel (Matthew 5:15). 'korenmaat' = a grain-measure/bushel. 'het brood des eeuwigen levens' = the bread of eternal life, with double genitive des/-en.

Slaat het oog op de eilanden des Indischen Oceaans, bewoond door millioenen en millioenen kinderen des verstooten zoons--en des te-recht verstooten zoons--van den edelen God gevalligen Noach!  
Cast your eye upon the islands of the Indian Ocean, peopled by millions upon millions of children of the outcast son—and the justly outcast son—of the noble, God-pleasing Noah!
> Archaic plural imperative Slaat: 'Slaat' (with -t) is the older formal/plural imperative addressed to the congregation — modern Dutch would drop the -t ('Sla het oog op'). 'het oog slaan op' = to cast one's eye upon.
> Stacked genitive des: Three genitives 'des': des Indischen Oceaans, des (te-recht) verstooten zoons. The adjective and noun both take the masculine/neuter genitive -(e)n/-s. Pure 1860 case-remnant grammar, piled high for grandeur.

Dáár kruipen zy rond in de walgelyke slangenholen van heidensche onkunde, daar buigen zy het zwarte kroesharige hoofd onder het juk van eigenbelangzuchtige priesters!  
There they crawl about in the loathsome serpents' dens of heathen ignorance, there they bow their black, woolly-haired heads under the yoke of self-interested priests!
> Anaphoric Dáár + inversion: Each clause fronts 'dáár' (there), forcing inversion ('kruipen zy', 'buigen zy'). 'kruipen ... rond' is separable rondkruipen. The hammered repetition is sermon rhetoric.
> Loaded compounds of the sermon: 'kroesharig' = woolly/frizzy-haired; 'juk' = yoke; 'eigenbelangzuchtig' = greedily self-interested. Multatuli stuffs Wawelaar's mouth with racist, dehumanizing compounds to expose the bigotry beneath the piety.

Dáár aanbidden zy God onder aanroeping van een valschen profeet, die een gruwel is voor de oogen des Heeren! En, geliefden, zelfs zyn er die, als ware het niet genoeg een valschen profeet te gehoorzamen, zelfs zyn er die een anderen God, wat zeg ik, die goden aanbidden, goden van hout of steen, die zyzelf gemaakt hebben naar hun beeld, zwart, afschuwelyk, met platte neuzen en duivelachtig! ja, geliefden, byna beletten my de tranen hier voorttegaan, nog dieper is de verdorvenheid van Cham's geslachte!  
There they worship God under the invocation of a false prophet, who is an abomination in the eyes of the Lord! And, beloved, there are even those who, as if it were not enough to obey a false prophet, there are even those who worship another God—what am I saying—who worship gods, gods of wood or stone, which they have made themselves after their own image, black, hideous, with flat noses and devilish! Yes, beloved, the tears here all but keep me from going on: deeper still is the depravity of Ham's lineage!
> Existential er + relative die without noun: 'zyn er die' = 'there are those who': existential 'er' plus a headless relative 'die'. The relative clause is verb-final ('aanbidden'). The structure repeats for cumulative horror.
> Relative clause, perfect at the end: 'die zyzelf gemaakt hebben' is a relative clause with the perfect 'hebben gemaakt' pushed to the end. 'zyzelf' = they themselves (emphatic). 'naar hun beeld' = after their (own) image — a sneering inversion of Genesis.
> Inversion + separable voortgaan with te: Fronting 'byna' inverts: 'beletten my de tranen'. 'voorttegaan' = voort-te-gaan, the te-infinitive of separable 'voortgaan' (to go on), joined into one word per 1860 spelling. 'beletten' (to prevent) governs te.

Er zyn er onder hen, die geen God kennen, onder welken naam ook! Die meenen dat het voldoende is, de wetten te gehoorzamen der burgerlyke maatschappy!  
There are among them those who know no God, under any name whatever! Who suppose that it is enough to obey the laws of civil society!
> Double er + geen-negation: 'Er zyn er' uses 'er' twice — first as existential subject-filler, second as a partitive 'of them'. 'geen God kennen' = to know no God; geen negates the indefinite object.
> Genitive der + te-infinitive te gehoorzamen: 'der burgerlyke maatschappy' is the feminine genitive 'der' ('of civil society'). 'het is voldoende ... te gehoorzamen' shows an adjective (voldoende) governing a te-infinitive.

Die een oogstlied, waarin ze hun vreugde uitdrukken over het welslagen van hunnen arbeid, beschouwen als voldoenden dank aan het Opperwezen dat dien oogst rypen liet! Er leven daar verdoolden, myne geliefden--wanneer zulk een gruwelyk bestaan den naam van leven dragen mag!--daar vindt men wezens die beweren dat het voldoende is, vrouw en kind lieftehebben en van hunnen naaste niet te nemen wat hun niet behoort, om 's avends gerust het hoofd te kunnen nederleggen ter-slape!  
Who regard a harvest-song, in which they express their joy at the success of their labor, as sufficient thanks to the Supreme Being who let that harvest ripen! There live there lost souls, my beloved—if such an abominable existence may bear the name of life!—there one finds creatures who claim that it is enough to love wife and child and to take nothing from one's neighbor that does not belong to one, in order to lay one's head down at peace of an evening to sleep!
> Purpose om ... te + modal: 'om ... te kunnen nederleggen' is a purpose clause ('in order to be able to lay down'); 'om' frames it and 'te' precedes the cluster. The modal 'kunnen' and 'nederleggen' stack at the end. ''s avends' = of an evening (genitive of time).
> Causative laten (past liet) + bare infinitive: 'rypen liet' = 'let ripen': causative 'laten' (past 'liet') with the bare infinitive 'rypen'. 'dien oogst' carries the old accusative 'dien'.
> Key sermon vocabulary: 'oogstlied' = harvest-song; 'verdoolden' = lost/strayed souls (nominalized participle); 'het Opperwezen' = the Supreme Being. Wawelaar damns people whose only crime is gratitude and decency without his God.

Yst ge niet by dit tafereel? Krimpt uw hart niet in-een by het bedenken wat het lot wezen zal van al die dwazen, zoodra de bazuine schallen zal, die de dooden oproept ter scheiding van rechtvaardigen en onrechtvaardigen?  
Do you not shudder at this spectacle? Does your heart not shrink within you at the thought of what the fate will be of all those fools, as soon as the trumpet shall sound that calls up the dead for the separation of the righteous and the unrighteous?
> Yes/no questions with archaic ge / uw: Both are rhetorical questions with verb-first order. 'ge' and possessive 'uw' (your) are the solemn pulpit register. 'ineenkrimpen' = to shrink/recoil; here split as 'krimpt ... in-een'.
> Subordinate zodra + future zullen: 'zoodra' (as soon as) is subordinating, so the future 'schallen zal' (zullen + infinitive) sits at the clause end. 'de bazuine' (period -e) = the trumpet of doom.

Hoort ge niet--ja, gy hoort het, want uit de voorgelezen tekstwoorden hebt gy gezien dat uw God is een machtig God, en een God der gerechte wrake--ja, gy hoort het gekraak der beenderen en het geknetter der vlammen in het eeuwig Gehenna waar weeninge is, en tandengeknars!  
Do you not hear—yes, you do hear it, for from the scriptural words read out you have seen that your God is a mighty God, and a God of righteous vengeance—yes, you hear the crack of the bones and the crackle of the flames in the eternal Gehenna where there is weeping, and gnashing of teeth!
> want (coordinating) + fronted PP: 'want' coordinates and keeps main-clause order; but the clause itself fronts 'uit de ... tekstwoorden', so it inverts: 'hebt gy gezien'. 'gy' is the emphatic archaic 'you'.
> Genitive der gerechte wrake: 'der gerechte wrake' = 'of righteous vengeance', feminine genitive 'der' with genitive -e on the noun. The doubling 'een God ... en een God ...' is sermon parallelism.

Dáár, dáár branden zy, en vergaan niet, want eeuwig is de straffe!  
There, there they burn, and do not perish, for the punishment is eternal!

Dáár lekt de vlam met nooit voldane tong aan de gillende slachtoffers van het ongeloof! Dáár sterft de worm niet, die hunne harten dóór en dóór knaagt, zonder ooit die te vernietigen, opdat er steeds een hart te knagen overblyve in de borst van den Godverzaker!  
There the flame licks with never-sated tongue at the shrieking victims of unbelief! There the worm does not die that gnaws their hearts through and through, without ever destroying them, so that there is always a heart left to gnaw in the breast of him who forsakes God!
> Relative die + possessive hunne: 'die' relativizes 'de worm' (a de-word). 'hunne harten' is the old inflected possessive 'hunne' (their). The verb 'knaagt' stays at the clause end.
> Purpose opdat + subjunctive overblijve: 'opdat' (in order that) is subordinating; the verb 'overblyve' is a subjunctive (-e), and as a separable verb it would normally split, but here closes the clause. 'er ... overblyve' uses existential 'er'.
> Godverzaker — one who forsakes God: A compound: 'God' + 'verzaker' (one who renounces/forsakes), 'the apostate'. 'den' marks the old masculine accusative. The image of the undying gnawing worm is from Mark 9:48 / Isaiah 66:24.

Ziet, hoe men het zwarte vel afstroopt van het ongedoopte kind dat, nauwelyks geboren, werd weggeslingerd van de borst der moeder, in den poel der eeuwige verdoemenis ...  
Behold how the black skin is flayed from the unbaptized child that, scarcely born, was flung away from its mother's breast into the pool of eternal damnation ...
> Archaic imperative Ziet + separable afstropen: 'Ziet' is the old -t imperative ('Behold'). 'het zwarte vel afstroopt' is the separable verb 'afstropen' (to flay/strip), prefix 'af' trailing to the end of the indirect-question clause introduced by 'hoe'.
> worden-passive in the past: werd weggeslingerd: 'werd weggeslingerd' is the past worden-passive (werd = past of worden) of separable 'wegslingeren' (to fling away). The relative 'dat' suits the het-word 'kind'.

Toen viel er een juffrouw flauw ...  
At that point a lady fainted ...
> Fronted Toen + existential er + separable flauwvallen: 'Toen' (then) fronts and inverts ('viel er'). 'er ... een juffrouw' is the existential/presentative 'er' introducing a new subject. 'flauwvallen' (to faint) splits: 'viel ... flauw'.

"Maar, geliefden, ging dominee Wawelaar voort, God is een God van liefde!  
"But, beloved," the Reverend Wawelaar went on, "God is a God of love!
> Separable voortgaan in narration: An inquit (speech-tag) inserted mid-sentence: 'ging ... voort' is the separable 'voortgaan' (to continue) in the past, with subject after the verb. 'voort' goes to the end.

Hy wil niet dat de zondaar verloren ga, maar dat hy zalig worde met de genade, in Christus, door het geloof!  
He does not will that the sinner be lost, but that he be saved by grace, in Christ, through faith!
> Twin dat-clauses with subjunctive ga / worde: 'wil ... dat ... ga ... maar dat ... worde' — two subordinate dat-clauses, both verb-final, both with present subjunctives 'ga' and 'worde' in the solemn biblical register.
> zalig worden — to be saved: 'zalig' = blessed/saved; 'zalig worden' = to attain salvation. 'door het geloof' = through faith — the sermon recites the Reformation formula of grace and faith in Christ.

En daarom is Nederland uitverkoren om van die rampzaligen te redden wat er van te redden is!  
And that is why the Netherlands is chosen to rescue from among those wretched ones whatever can be rescued!
> om ... te (purpose) twice over: 'om ... te redden' is a purpose clause ('to rescue'); embedded in it, 'wat er ... te redden is' uses te + infinitive after 'is' to mean 'what can be rescued'. 'er' is the existential filler.
> zijn-passive: is uitverkoren: 'is uitverkoren' is a stative zijn-passive of separable 'uitverkiezen' (to choose/elect): 'is chosen'. The participle 'uitverkoren' is strong (vowel change, no extra ge-).

Dáártoe heeft Hy in Zyn onnaspeurlyke Wysheid aan een land, klein van omvang, maar groot en sterk door de kennisse Gods, macht gegeven over de bewoners dier gewesten, opdat zy door het heilig nooit volprezen Evangelium worden gered van de straffen der helle!  
To that end He has, in His inscrutable Wisdom, given to a land small in extent, but great and strong through the knowledge of God, power over the inhabitants of those regions, that they may be saved by the holy, never-sufficiently-praised Gospel from the punishments of hell!
> Pronominal adverb daartoe + inversion: 'Dáártoe' = 'to that end' (daar + toe), a pronominal adverb fronted to first position, so the perfect inverts: 'heeft Hy ... gegeven'. Pronominal adverbs fuse a preposition with daar-/waar-/er-.
> Purpose opdat + worden-passive: 'opdat zy ... worden gered' = 'that they may be saved': subordinating 'opdat' plus a worden-passive, verbs at the end. 'de straffen der helle' uses genitive 'der' (of hell).

De schepen van Nederland bevaren de groote wateren, en brengen beschaving, godsdienst, Christendom, aan den verdoolden javaan!  
The ships of the Netherlands sail the great waters, and carry civilization, religion, Christianity, to the wayward Javanese!
> Present tense, plural verb: 'bevaren' (to navigate/sail) and 'brengen' are present-tense plurals (subject 'de schepen'). 'de groote wateren' shows period spelling 'groote' (modern grote) with the doubled vowel and adjective -e.

Neen, ons gelukkig Nederland begeert niet voor zich alleen de zaligheid: wy willen die ook mededeelen aan de ongelukkige schepselen op verre stranden, die daar gebonden liggen in de kluisters van ongeloof, bygeloof en zedeloosheid! Het beschouwen van de plichten die ten-dezen op ons rusten, zal het zevende deel myner rede uitmaken."  
No, our happy Netherlands does not crave salvation for itself alone: we want to share it also with the unhappy creatures on distant shores, who lie bound there in the fetters of unbelief, superstition, and immorality! The consideration of the duties that rest upon us in this matter will make up the seventh part of my discourse."
> Modal willen + separable mededelen: Modal 'willen' governs the bare infinitive 'mededeelen' (to share/impart, separable mee-deelen). 'die' here is the demonstrative object 'it/that (salvation)'. 'wy' = the archaic 'we'.
> Nominalized infinitive as subject + future: 'Het beschouwen van de plichten' (the considering of the duties) is a nominalized infinitive serving as subject. 'zal ... uitmaken' is the future of separable 'uitmaken' (to constitute).
> kluisters; geloof / bygeloof: 'kluisters' = fetters, shackles. Note the trio 'ongeloof' (unbelief), 'bygeloof' (superstition, period spelling of bijgeloof), 'zedeloosheid' (immorality) — all formed from -geloof / zede roots.

Want, wat voorafging was het zesde. Onder de plichten die wy ten-aanzien van die arme heidenen te vervullen hebben, werden genoemd:  
For what had gone before was the sixth. Among the duties that we have to fulfill with regard to those poor heathens, the following were named:
> te-infinitive of obligation: te vervullen hebben: 'te vervullen hebben' = 'have to fulfil', the 'hebben te + infinitive' construction expressing duty. The relative 'die' opens the clause and the verb cluster goes to the end.
> worden-passive in the past: werden genoemd: 'werden genoemd' = 'were named': the past worden-passive (werden = past plural of worden) + participle, introducing the numbered list of 'duties'.

1° Het geven van ruime bydragen in geld aan de zendelingsvereeniging.  
1° The giving of generous contributions in money to the missionary society.
> Nominalized infinitive het geven van: 'Het geven van ...' turns the verb 'geven' into a noun phrase ('the giving of...'), the standard way to head a list-item. 'bydragen' = contributions (period spelling of bijdragen).

2° Het ondersteunen der bybelgenootschappen, ten-einde deze in-staat te stellen, bybels op Java uittedeelen.  
2° The support of the Bible societies, in order to enable them to distribute Bibles on Java.
> ten einde + te; nested te-infinitive: 'ten einde ... te stellen' = 'in order to enable' (a formal variant of om ... te). It governs a further te-infinitive 'uittedeelen' (uit-te-deelen, the te-form of separable uitdelen, joined per 1860 spelling).
> Nominalized infinitive + genitive der: 'Het ondersteunen der bybelgenootschappen' = 'the support of the Bible societies'; the plural genitive 'der' marks the object of the nominalized verb.

3° Het bevorderen van "Oefeningen" te Harderwyk, ten dienste van het koloniaal werfdepôt.  
3° The promotion of "Exercises" at Harderwijk, for the benefit of the colonial recruiting depot.

4° Het schryven van preeken en godsdienstige gezangen, geschikt om door soldaten en matrozen aan de Javanen te worden voorgelezen en voorgezongen.  
4° The writing of sermons and religious hymns, fit to be read out and sung out to the Javanese by soldiers and sailors.
> om ... te + passive infinitive: 'geschikt om ... te worden voorgelezen' = 'fit to be read out': a purpose 'om ... te' clause built on a passive infinitive (te worden + participle). Both verbs are separable (voorlezen, voorzingen).

5° Het oprichten eener vereeniging, van invloedryke mannen, wier taak zoude zyn, onzen geëerbiedigden Koning te smeeken:  
5° The founding of an association, of influential men, whose task would be to beseech our revered King:
> Relative wier + conditional zoude: 'wier' is the possessive relative 'whose' (feminine/plural). 'zoude zyn' is the conditional 'zou(de) + infinitive' ('would be'), the older -de form. The clause is verb-final.
> te-infinitive te smeeken; accusative onzen: 'te smeeken' (to beseech) is the te-infinitive completing 'taak ... te smeeken'. 'onzen geëerbiedigden Koning' shows the masculine accusative -n on possessive 'onzen' and the participle-adjective 'geëerbiedigden'.

a) Slechts zulke gouverneurs, officieren en beambten te benoemen, die geacht kunnen worden vasttestaan, in het ware geloof. b) Den Javaan te doen vergunnen de kazernes, alsmede de op de reeden liggende oorlogs- en koopvaardyschepen te bezoeken, om door 't verkeer met nederlandsche soldaten en matrozen te worden opgeleid tot het Godsryk.  
a) To appoint only such governors, officers, and officials as can be deemed steadfast in the true faith. b) To allow the Javanese to visit the barracks, as well as the warships and merchant ships lying in the roadstead, so that through contact with Dutch soldiers and sailors they may be raised up toward the Kingdom of God.
> te-infinitive + passive modal worden: The bullet opens with 'te benoemen' (to appoint). The relative clause 'die geacht kunnen worden vasttestaan' nests a modal (kunnen) over a worden-passive over a further te-infinitive 'vasttestaan' (vast-te-staan).
> Causative doen + accusative Den: 'te doen vergunnen' uses causative 'doen' ('to cause to be allowed'); modern Dutch prefers laten. 'Den Javaan' carries the old masculine accusative 'den'. 'om ... te ... opgeleid te worden' chains another purpose/passive.

c) Te verbieden, bybels of godsdienstige traktaatjes in drankhuizen te doen aannemen in betaling.  
c) To forbid the acceptance of Bibles or religious tracts as payment in drinking-houses.
> te-infinitive + causative doen aannemen: Two te-infinitives nest: 'Te verbieden' (to forbid) governs 'te doen aannemen' — causative 'doen' + the separable 'aannemen' (to accept). 'in betaling' = as/in payment.
> traktaatjes and drankhuizen: 'traktaatje' = a little (religious) tract, diminutive of traktaat; 'drankhuis' = a drinking-house, tavern. The image of Bibles changing hands as tavern currency is part of the satire.

d) Te doen opnemen in de voorwaarden der amfioenpacht op Java, de bepaling: dat er in elke amfioenkit een voorraad bybels moet aanwezig zyn, in verhouding met vermoedelyk getal bezoekers van zoodanig gesticht, en dat de pachter zich verbinde geen opium te verkoopen, zonder dat de kooper een godsdienstig traktaatje daarby neme.  
d) To have it included in the terms of the opium lease on Java, the stipulation: that in every opium den a stock of Bibles must be on hand, in proportion to the probable number of visitors to such an establishment, and that the lessee bind himself to sell no opium without the buyer taking a religious tract along with it.
> Causative doen opnemen + genitive der: 'Te doen opnemen' = 'to have included' (causative doen + separable opnemen). 'der amfioenpacht' is the feminine genitive 'der' ('of the opium lease').
> Subjunctive verbinde + reflexive zich: 'zich verbinde' is the reflexive 'zich verbinden' (to bind oneself) in the subjunctive ('-e'). 'geen opium te verkoopen' negates the indefinite object with geen. 'zonder dat de kooper ... neme' adds another subjunctive.

e) Te gelasten dat de Javaan door arbeid tot God worde gebracht. 6° Het geven van ruime bydragen aan de zendelingsgenootschappen.  
e) To order that the Javanese be brought to God through labor. 6° The giving of generous contributions to the missionary societies.
> Subjunctive worde + worden-passive: 'worde gebracht' is a worden-passive in the subjunctive ('-e'): 'be brought'. 'door arbeid' = by/through labour — the agentless means. The whole stands as the object of 'Te gelasten' (to order).

Ik weet wel dat ik dit laatste punt reeds onder nummer één heb opgegeven, maar hy herhaalde het, en deze overtolligheid komt my, in het vuur der rede, zeer verklaarbaar voor.  
I know quite well that I have already given this last point under number one, but he repeated it, and this redundancy seems to me, in the heat of the discourse, very understandable.
> Perfect of separable opgeven in a dat-clause: 'heb opgegeven' is the perfect of separable 'opgeven' (to state/list); in the subordinate 'dat'-clause the cluster goes to the end. 'reeds' = already (formal for 'al').
> Separable voorkomen (to seem): 'voorkomen' here means 'to seem/appear' and is separable: 'komt my ... verklaarbaar voor'. 'my' is the dative experiencer ('seems to me'). The prefix 'voor' lands at the end.

Doch, lezer, hebt gy op nummer 5, e gelet?  
But, reader, did you take note of number 5, e?
> Perfect question with archaic gy + separable opletten: A yes/no question in the perfect: 'hebt gy ... gelet?'. 'letten op' (to take note of) is separable; here the participle is 'gelet' and 'op' has fronted with its object. 'Doch' = but (literary).

Welnu, juist die voorslag herinnerde my zoo aan de koffiveilingen, en aan de voorgewende onvruchtbaarheid van den grond te Lebak, dat het u nu niet meer zoo vreemd zal voorkomen, als ik verzeker dat dit punt sedert woensdag avend geen oogenblik uit myn gedachten geweest is.  
Well, it was precisely that proposal that reminded me so of the coffee auctions, and of the alleged barrenness of the soil at Lebak, that it will no longer seem so strange to you when I assure you that this point has not been out of my thoughts for a single moment since Wednesday evening.
> Imperfect herinneren aan; demonstrative die: 'herinnerde' is the weak past of 'herinneren'; 'herinneren aan' = to remind of. 'die voorslag' uses demonstrative 'die' for the de-word 'voorslag' (proposal).
> Perfect with zijn in a dat-clause: 'geweest is' is the perfect of 'zijn' ('has been'), at the end of the 'dat'-clause. 'geen oogenblik' = 'not a moment' (geen negating the indefinite noun, as a single negation).

Dominee Wawelaar heeft de berichten der zendelingen voorgelezen, niemand kan hem dus een grondige kennis der zaken betwisten.  
The Reverend Wawelaar has read out the reports of the missionaries; no one, then, can dispute his thorough knowledge of the matter.
> Negative word niemand + modal kan: 'niemand' (no one) is the clause's single negation. The modal 'kan' takes the bare infinitive 'betwisten' (to dispute), which closes the clause. 'der zaken' is again a genitive 'der'.

Welnu, als hy, met die rapporten voor zich, en met het oog op God, beweert dat veel arbeids gunstig werken zal op de verovering der javaansche zielen voor het Godsryk, dan mag ik toch wel vaststellen niet zoo geheel bezyden alle waarheid te spreken, als ik zeg dat er te Lebak zeer goed koffi kan geplant worden. En, sterker nog, dat misschien het Opperwezen juist hierom alleen dien grond voor koffikultuur ongeschikt heeft gemaakt, om door den arbeid die er noodig wezen zal om een anderen grond daarheen te verleggen, de bevolking van die streek vatbaar te maken voor de zaligheid.  
Well then, if he, with those reports before him, and with his eye on God, asserts that much labor will work favorably upon the conquest of Javanese souls for the Kingdom of God, then surely I too may state that I speak not so wholly beside all truth when I say that coffee can be grown very well at Lebak. And, stronger still, that perhaps the Supreme Being made that soil unsuited to coffee cultivation precisely for this reason alone, so that, through the labor that will be needed to bring another soil there, the population of that district might be made receptive to salvation.
> als ... dan with modal mag: A conditional 'als'-clause (verb-final 'beweert') is resumed by 'dan' in the main clause, which inverts: 'dan mag ik'. The modal 'mag' (may) governs the bare infinitive 'vaststellen'.
> om ... te + pronominal adverb daarheen: 'om ... te verleggen' frames purpose ('in order to shift'). 'daarheen' (thither) is a pronominal adverb (daar + heen). 'anderen grond' keeps the old accusative -n.
> Causal reasoning: perfect + purpose: Droogstoppel's grotesque syllogism: the perfect 'heeft ... ongeschikt gemaakt' (made unsuited) plus the purpose clause 'om ... vatbaar te maken voor de zaligheid' (to make receptive to salvation). 'vatbaar voor' = susceptible/receptive to.

Ik hoop toch dat myn boek onder de oogen van den Koning komt, en dat er weldra door grootere veilingen blyken moge hoe nauw de kennisse Gods in-verband staat met het welbegrepen belang van de geheele burgery!  
I do hope, after all, that my book comes before the eyes of the King, and that before long, through larger auctions, it may appear how closely the knowledge of God stands connected with the well-understood interest of the whole citizenry!
> Subjunctive moge + existential er: 'blyken moge' is the modal 'mogen' in the optative subjunctive ('may it appear'), with existential 'er'. The embedded 'hoe ... staat' clause is verb-final.
> in verband staan met; genitive Gods: 'in verband staan met' = to be connected with. 'de kennisse Gods' uses the bare genitive 'Gods' ('the knowledge of God') and the archaic noun-final -e ('kennisse').

Zie eens hoe de eenvoudige en nederige Wawelaar, zonder wysheid naar den mensch--de man heeft nooit een voet op de beurs gezet--maar voorgelicht door het Evangelie dat een lamp op zyn pad is, my, makelaar in koffi, daar op-eenmaal een wenk geeft, die voor heel Nederland belangryk is niet alleen, maar die my in-staat zal stellen, als Frits goed oppast--hy heeft redelyk stil gezeten in de kerk--wellicht vyf jaren vroeger naar Driebergen te gaan.  
See how the simple and humble Wawelaar, without wisdom after the manner of men—the man has never set foot on the Exchange—but enlightened by the Gospel that is a lamp unto his path, all at once gives me, a broker in coffee, a hint that is important not only for the whole of the Netherlands, but that will enable me, if Frits behaves himself—he sat reasonably still in church—to go off to Driebergen perhaps five years sooner.
> Relative dat for a het-word: 'het Evangelie' is a het-word, so its relative pronoun is 'dat', not 'die'. The clause 'dat ... is' is verb-final. The image is Psalm 119:105, 'a lamp unto my path'.
> Future zullen + te-infinitive: 'zal ... in-staat stellen' is the future of separable 'in staat stellen' (to enable), here governing the te-infinitive 'te gaan'. 'in staat stellen om/te' = to enable to.
> Idiom: naar den mensch: 'wysheid naar den mensch' = wisdom 'after the manner of men', i.e. worldly wisdom (a biblical turn of phrase). 'den mensch' keeps the old accusative -n. Droogstoppel ironically prizes Wawelaar's lack of it.

Ja, arbeid, arbeid, dat is myn wachtwoord! Arbeid voor den Javaan, dat is myn principe!  
Yes, labor, labor, that is my watchword! Labor for the Javanese, that is my principle!
> wachtwoord and principe: 'wachtwoord' = watchword, slogan (literally 'wait-word', a sentry's password); 'principe' = principle. The drumbeat 'Arbeid, arbeid' (Labour, labour) is Droogstoppel's grotesque gospel of forced toil 'for the Javanese'.

En myn principes zyn me heilig.  
And my principles are sacred to me.
> Dative me + predicate adjective: 'iets is me heilig' = something is sacred to me; 'me' is a dative of the person concerned. 'zyn' is the plural present of 'zijn' (subject 'principes').

Is niet het Evangelie 't hoogste goed?  
Is not the Gospel the highest good?

Gaat er iets boven de zaligheid? Is het dus niet onze plicht, die menschen zalig te maken?  
Is there anything above salvation? Is it not then our duty to make those people blessed?
> te-infinitive completing a predicate: 'onze plicht ... te maken' = 'our duty to make': the te-infinitive 'te maken' completes the noun 'plicht'. Rhetorical question with verb-first order. 'zalig maken' = to save/make blessed.

En wanneer, als hulpmiddel hiertoe, arbeid noodig is--ikzelf heb twintig jaar de beurs bezocht--mogen we dan den Javaan arbeid weigeren, waar zyn ziel daaraan zoo dringend behoefte heeft om later niet te branden?  
And when, as a means to this end, labor is needed—I myself frequented the Exchange for twenty years—may we then refuse the Javanese labor, when his soul has such pressing need of it so as not to burn hereafter?
> Modal mogen + relative waar; pronominal adverb daaraan: 'mogen we ... weigeren' is the modal 'mogen' (may) + bare infinitive. 'waar' here works like a relative/temporal conjunction (where/when), verb-final. 'daaraan ... behoefte heeft' uses the pronominal adverb 'daaraan' (to it).
> om ... te (purpose) with niet: 'om ... niet te branden' = 'so as not to burn (in hell) later': a negative purpose clause. 'niet' precedes 'te branden'. The chilling logic: labour now to avoid eternal fire.

Zelfzucht zou het wezen, schandelyke zelfzucht, als we niet alle pogingen aanwendden om die arme verdoolde menschen te behoeden voor de verschrikkelyke toekomst die dominee Wawelaar zoo welsprekend geschetst heeft.  
It would be selfishness, shameful selfishness, if we did not bend every effort to preserve those poor lost people from the dreadful future that the Reverend Wawelaar sketched so eloquently.
> Conditional zou + irrealis aanwendden: 'zou het wezen' is the conditional (zou + archaic infinitive 'wezen' = zijn): 'it would be'. The 'als'-clause uses an irrealis imperfect 'aanwendden' (past of separable aanwenden) at the end — a counterfactual.
> te-infinitive + relative die with perfect: 'te behoeden voor' = to preserve from (te-infinitive). The relative 'die' (de-word 'toekomst') opens a clause whose perfect 'geschetst heeft' goes to the end.

Er is een juffrouw flauw gevallen toen hy van dat zwarte kind sprak ... misschien had ze een jongetje dat er wat donker uitzag.  
There was a young woman who fainted when he spoke of that black child ... perhaps she had a little boy who looked rather dark.
> Perfect of flauwvallen with zijn: 'is ... flauw gevallen' is the perfect of separable 'flauwvallen' (to faint), which takes 'zijn'. 'had ze' shows inversion after fronted 'misschien'. 'jongetje' is a diminutive.
> Idiom: er ... uitzien: 'er ... uitzien' = to look (a certain way); 'wat donker uitzag' = looked rather dark. Droogstoppel's casual, ugly speculation about the fainting woman's child is Multatuli skewering bourgeois racism.

Vrouwen zyn zoo! En zou ik niet aandringen op arbeid, ik die zelf van den morgen tot den avend aan de zaken denk?  
Women are like that! And should I not press for hard work, I who from morning till evening think of nothing but business?
> Conditional zou + relative die: 'zou ik niet aandringen' is a rhetorical conditional ('should I not press'); 'aandringen op' = to insist on. The appositive 'ik die ... denk' uses the relative 'die' referring to 'ik'.

Is niet reeds dit boek--dat Stern me zoo zuur maakt--een bewys hoe goed ik het meen met de welvaart van ons vaderland, en hoe ik daarvoor alles veil heb?  
Is not this very book--which Stern makes so sour for me--proof of how well I mean by the prosperity of our fatherland, and how I will give up anything for it?
> Relative dat + idiom zuur maken: 'dat Stern me zoo zuur maakt' is a relative clause (het-word 'boek', so 'dat'); 'iemand het leven/iets zuur maken' = to make life hard for someone. 'hoe goed ik het meen' is an embedded exclamation, verb-final.
> Idiom: iets veil hebben: 'iets veil hebben (voor)' = to be willing to sacrifice/give up anything for. 'veil' (lit. 'for sale') survives chiefly in this set phrase. Droogstoppel claims to sacrifice all for the fatherland's 'welvaart' (prosperity).

En als ik zoo zwaar moet arbeiden, ik die gedoopt ben--in de Amstelkerk--zou men dan van den javaan niet mogen vorderen dat hy die zyn zaligheid nog verdienen moet, de handen uitsteekt?  
And if I must labor so hard, I who was baptized--in the Amstel Church--ought one not then to require of the Javanese, who has yet to earn his salvation, that he too lend a hand?
> Conditional zou + modal mogen + dat-clause: 'zou men ... niet mogen vorderen' stacks conditional 'zou' with modal 'mogen' and infinitive 'vorderen' (to require). The dat-clause 'dat hy ... de handen uitsteekt' is verb-final, with separable uitsteken.
> zijn-passive: gedoopt ben: 'gedoopt ben' is a stative zijn-passive ('have been baptized / am baptized'). 'die zyn zaligheid nog verdienen moet' contrasts the Javanese, who 'still has to earn his salvation'.

Als die vereeniging--van nummer 5, meen ik--tot-stand komt, sluit ik me daarbij aan.  
If that association--from number 5, I think--comes to pass, I will join it.
> als-clause + reflexive separable zich aansluiten: Fronted 'Als'-clause (verb-final 'komt') triggers inversion 'sluit ik'. 'zich aansluiten bij' = to join; the reflexive 'me' and the prefix 'aan' (here 'me daarbij aan') frame the separable verb. 'tot stand komen' = to come about.

En ik zal ook de Rosemeyers hiertoe trachten overtehalen, omdat de suikerraffinadeurs er ook belang by hebben, schoon ik niet geloof dat ze zeer zuiver zyn in hun begrippen--de Rosemeyers meen ik--want ze houden een roomsche meid.  
And I shall try to bring the Rosemeyers around to it as well, since the sugar refiners have an interest in it too, though I do not believe they are altogether sound in their convictions--the Rosemeyers, I mean--for they keep a Roman Catholic maid.
> omdat + split pronominal adverb erbij: 'omdat' is subordinating (verb-final). 'er ... belang by hebben' = 'erbij belang hebben', to have an interest in it — a pronominal adverb 'erbij' split by intervening words. 'belang hebben bij' = to have a stake in.
> Archaic schoon (although): 'schoon' here is the literary/archaic concessive conjunction 'although' (the older root from which 'ofschoon' is derived by prefixing 'of-', not a shortening of it), subordinating, so 'geloof' is followed by a verb-final dat-clause. 'zuiver in hun begrippen' = sound in their views.

Hoe het zy, ik zal myn plicht doen.  
Be that as it may, I will do my duty.
> Idiom: hoe het zij: 'hoe het zy' (modern: hoe het ook zij) = 'be that as it may'. 'zy' is a subjunctive of 'zijn'. A fixed concessive formula. 'ik zal myn plicht doen' = I will do my duty.

Dit heb ik mezelf toen ik met Frits van den bidstond naar-huis ging.  
This I said to myself when I walked home from the prayer meeting with Frits.
> Fronted object + subordinate toen: 'Dit' fronts as object, so the perfect inverts: 'heb ik'. 'toen ik ... ging' is a subordinate temporal clause, verb-final. (The original elides 'gezegd'.) 'naar huis gaan' = to go home.

In myn huis zal de Heere gediend worden, daarvoor zal ik zorgen. En dit met te meer yver, omdat ik hoe langer hoe meer inzie hoe wys alles geregeld is, hoe liefderyk de wegen zyn waarlangs wij worden geleid aan Gods hand, en hoe Hy ons behouden wil voor het eeuwige en voor het tydelyke leven, want die grond te Lebak kan zeer goed geschikt worden gemaakt voor de koffikultuur.  
In my house the Lord shall be served, of that I will take care. And all the more zealously, since the longer I live the more I see how wisely everything is ordered, how lovingly the paths run along which we are led by God's hand, and how He would preserve us for the life eternal and for the life of this present time, for that land at Lebak can be made very well suited to the cultivation of coffee.
> Future + worden-passive, inverted: Fronting 'In myn huis' inverts the verb: 'zal de Heere gediend worden' — a future built on a worden-passive ('the Lord shall be served'). Three verb forms cluster at the end.
> Embedded hoe-clauses; relative waarlangs: A chain of embedded exclamations ('hoe ... is', 'hoe ... zyn'), all verb-final. 'waarlangs' is a pronominal/relative adverb ('along which'), and 'worden geleid' is a worden-passive ('are led').
> want (coordinating) + modal + passive: 'want' keeps main-clause order, so the chain 'kan ... geschikt worden gemaakt' (modal kan + worden-passive 'worden gemaakt') follows normally. The bathos — piety collapsing back into the coffee question — is the joke.
---

Source text: public domain (Multatuli / Eduard Douwes Dekker, d. 1887; Dutch 1860, Project Gutenberg #11024). English translation: original, © 1732 Studios (2026); rendered freshly from the public-domain Dutch, not derived from any prior English translation. Sentence-aligned by 1732 Studios.